AI giúp người khuyết tật vượt rào cản vào thị trường lao động

Trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là công cụ quan trọng giúp người khuyết tật tham gia bình đẳng vào thị trường lao động, song các chuyên gia nhấn mạnh rằng nếu thiếu chương trình đào tạo bài bản và cách tiếp cận bao trùm, AI cũng có thể làm sâu sắc thêm khoảng cách vốn đã tồn tại.

Chuyển từ "chăm sóc" sang "trao quyền"

Tại hội thảo về Quản trị AI bao trùm và việc làm cho người khuyết tật diễn ra ngày 7/7, ông Trần Vũ Tuấn Phan, Phó giám đốc Trung tâm tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ thuộc Học viện Chiến lược khoa học và công nghệ, nhận định cách tiếp cận với người khuyết tật đang có sự chuyển dịch rõ rệt - từ mô hình "chăm sóc" sang mô hình "trao quyền". Trong bối cảnh đó, AI đóng vai trò cầu nối giúp người khuyết tật phát huy năng lực và tham gia thị trường lao động một cách bình đẳng hơn.

Tuy nhiên, ông Phan cũng cảnh báo mặt trái: nếu không được triển khai theo hướng bao trùm và phổ cập, AI có thể khoét sâu thêm bất bình đẳng về tiếp cận đào tạo, kỹ năng số và cơ hội việc làm - đặc biệt với những người gặp rào cản về vận động, thính giác, thị giác hay giao tiếp. Thực tế tại Việt Nam, số liệu năm 2023 cho thấy tỷ lệ tiếp cận Internet của người khuyết tật chỉ đạt 33,6%, so với 83,7% ở nhóm không khuyết tật - một khoảng cách rất lớn cần được thu hẹp.

AI xóa rào cản tiếp cận, không thay thế năng lực

TS Bùi Ngọc Dũng, nhà nghiên cứu học máy và thị giác máy tính tại Đại học Giao thông Vận tải, khẳng định vấn đề cốt lõi không phải năng lực của người khuyết tật mà là sự thiếu hụt công cụ tiếp cận phù hợp. Theo ông, các ứng dụng AI hiện có như nhận diện hình ảnh, chuyển đổi văn bản sang lời nói, điều khiển bằng giọng nói đều có thể giúp người khiếm thị, khiếm thính hay khuyết tật vận động vượt qua những rào cản trong việc tiếp cận thông tin và thao tác công việc hằng ngày.

Nhờ đó, người khuyết tật hoàn toàn có thể đảm nhận nhiều vị trí trong nền kinh tế số như thiết kế, sáng tạo nội dung, chăm sóc khách hàng, lập trình, kiểm thử phần mềm, xử lý dữ liệu hay bán hàng trực tuyến - với điều kiện được đào tạo kỹ năng số và có cầu nối đến nhà tuyển dụng. TS Dũng đề xuất cần một lộ trình dài hạn, gồm tư vấn xác định năng lực, đào tạo sử dụng công cụ AI, kết nối việc làm và theo dõi mức độ phù hợp sau tuyển dụng.

Bốn rào cản và giải pháp kết nối doanh nghiệp

TS Võ Thị Diễm Trang, nhà nghiên cứu truyền thông và chính sách tại Đại học RMIT, dựa trên khảo sát 76 doanh nghiệp tại Đà Nẵng, cho biết cứ 3 doanh nghiệp thì có 1 đơn vị có ít nhất một nhân viên là người khuyết tật, chủ yếu ở vị trí kiểm thử phần mềm và thiết kế. Tuy nhiên, bức tranh chung vẫn còn nhiều trở ngại.

Bà Trang chỉ ra bốn rào cản chính mà người khuyết tật phải đối mặt khi gia nhập thị trường lao động:

• Kỹ năng số còn hạn chế, đặc biệt ở nhóm người lớn tuổi
• Cơ sở vật chất tại doanh nghiệp chưa được thiết kế phù hợp cho người khuyết tật
• Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tuyển dụng người khuyết tật chưa được tận dụng hiệu quả
• Định kiến xã hội vẫn còn tồn tại trong môi trường làm việc

Để tháo gỡ, TS Trang khuyến nghị tăng cường kết nối giữa các cơ sở đào tạo với doanh nghiệp, đồng thời doanh nghiệp cần chủ động xây dựng chính sách làm việc linh hoạt và văn hóa chấp nhận sự đa dạng trong tổ chức.